Hızlı Cevap

TestDisk kaybolan disk bölümlerini (partition) ve önyükleme tablolarını onarır; PhotoRec ise dosya imzasından yola çıkarak silinen dosyaları çıkarır (file carving). İkisi de ücretsiz, açık kaynak ve CGSecurity imzalıdır. Güvenli kullanımın altın kuralı: önce diskin imajını al, asıl diske hiç yazma, kurtarılanı başka diske kaydet. Fiziksel arızada bu araçlar işe yaramaz.

TestDisk ve PhotoRec Nedir?

TestDisk ve PhotoRec, Fransız geliştirici Christophe Grenier ve CGSecurity tarafından geliştirilen, GPL lisanslı iki ücretsiz veri kurtarma aracıdır. Aynı paket içinde gelirler ve Windows, macOS ve Linux üzerinde çalışırlar. Kurulum gerektirmeyen taşınabilir sürümleri vardır, yani bir USB bellekten doğrudan çalıştırabilirsiniz.

İkisi de komut satırı tabanlı, metin menülü araçlardır. Şık bir arayüzleri yoktur, ama on yıllardır dünya genelinde hem amatörler hem profesyoneller tarafından kullanılan, kanıtlanmış araçlardır. En önemli avantajları tamamen ücretsiz ve şeffaf olmalarıdır: kapalı kutu değildirler, kaynak kodu herkese açıktır.

Genel veri kurtarma mantığını merak ediyorsanız önce o yazıyı okumanızı öneririz; burada özellikle bu iki açık kaynak araca odaklanıyoruz.

TestDisk Ne İşe Yarar?

TestDisk, mantıksal disk yapısı bozulduğunda devreye girer. Asıl uzmanlık alanı bölüm (partition) kurtarmadır. Yani disk fiziksel olarak sağlamdır, ama işletim sistemi diski tanımıyor veya bir bölüm aniden kaybolmuştur.

TestDisk'in tipik kullanım senaryoları şunlardır:

  • Kaybolan veya silinen disk bölümlerini bulup geri yazmak
  • Hasarlı bölüm tablosunu (partition table) yeniden oluşturmak
  • FAT, NTFS, exFAT, ext2/3/4 dosya sistemlerinde önyükleme sektörünü onarmak
  • Yanlışlıkla silinmiş NTFS veya FAT önyükleme sektörünü yedekten geri yüklemek
  • Bir bölümü yeniden başlatılabilir (bootable) hale getirmek

TestDisk başarılı olduğunda, dosyalarınız klasör yapısı ve dosya adlarıyla birlikte olduğu gibi geri gelir. Çünkü TestDisk veriyi tek tek kurtarmaz; diskin haritasını onarır. Bu yüzden bölüm sorunlarında ilk denenecek araç odur.

PhotoRec Ne İşe Yarar?

PhotoRec, adında "photo" geçse de yalnızca fotoğraf değil, 480'den fazla dosya tipini kurtarabilir. Çalışma mantığı tamamen farklıdır: dosya sistemine değil, dosya imzalarına bakar. Buna file carving (dosya oyma) denir.

PhotoRec diski sektör sektör tarar ve bilinen dosya başlangıç imzalarını arar. Örneğin bir JPEG dosyasının başında belirli baytlar vardır; PhotoRec bunu görünce oradan itibaren dosyayı çıkarmaya başlar. Bu yaklaşımın büyük avantajı, dosya sistemi tamamen yok olmuş olsa bile veriyi kurtarabilmesidir.

Ama bir bedeli vardır: PhotoRec dosya adlarını ve klasör yapısını kurtaramaz. Çıktı, f0000123.jpg gibi otomatik adlarla numaralandırılmış binlerce dosya halinde gelir. Sıralama ve adlandırma işini sonradan elle yapmanız gerekir. Ayrıca parçalanmış (fragmented) dosyalarda eksik kurtarma görülebilir.

Özetle PhotoRec, TestDisk bölümü kurtaramadığında veya format/derin silme sonrası başvurulan son çare aracıdır.

TestDisk vs PhotoRec Karşılaştırması

Özellik TestDisk PhotoRec
Asıl amaç Bölüm ve önyükleme tablosu onarma Dosya imzasıyla kurtarma (carving)
Çalışma mantığı Disk yapısını onarır Dosya imzalarını tarar
Dosya adları korunur mu Evet Hayır (otomatik numara verilir)
Klasör yapısı korunur mu Evet Hayır
Desteklenen dosya tipi Dosya sistemine bağlı 480+ tip
Ne zaman seçilir Bölüm kaybı, disk tanınmıyor Format, derin silme, bozuk dosya sistemi
Lisans GPL (ücretsiz) GPL (ücretsiz)
Platform Windows, macOS, Linux Windows, macOS, Linux

Kaba bir kural: Önce TestDisk, olmazsa PhotoRec. Bölümünüz geri gelirse her şey adlarıyla yerli yerine oturur. Gelmezse PhotoRec ile en azından ham dosyaları çıkarırsınız.

Adım Adım Güvenli Kullanım

Araçların kendisi kadar, onları nasıl kullandığınız da önemlidir. Yanlış sırayla yapılan bir kurtarma, kurtarılabilir veriyi kalıcı olarak yok edebilir. Aşağıdaki sırayı bozmayın.

1. Diski hemen kullanmayı bırakın

Veri kaybını fark ettiğiniz anda o diske yazma yapan her şeyi durdurun. Mümkünse bilgisayarı kapatın. Silinen veri aslında hâlâ diskte durur; üzerine yeni veri yazılana kadar kurtarılabilir. Her yeni dosya, her güncelleme, hatta işletim sisteminin arka plan işlemleri bu veriyi ezme riski taşır.

2. Önce birebir disk imajı alın

Profesyonellerin asla atlamadığı adım budur. Asıl diske dokunmadan, sektör sektör birebir kopyasını (imaj) alın. Linux'ta ddrescue, Windows'ta uygun imajlama araçları bu işi yapar. Bundan sonra tüm kurtarma denemelerini imaj dosyası üzerinde yapın. Böylece bir hata yaparsanız asıl disk zarar görmez, baştan başlayabilirsiniz.

3. Kurtarılan veriyi BAŞKA diske yazın

Bu kuralın istisnası yoktur. Kurtarma yazılımını çalıştırırken çıktıyı asla kaynak diskin kendisine yazmayın. Çıktı için ayrı bir disk, harici HDD veya yeterli boş USB bellek kullanın. PhotoRec çıktı klasörü sorduğunda farklı bir fiziksel diski gösterin.

4. TestDisk ile bölümü deneyin

Önce TestDisk'i çalıştırıp diski (veya imaj dosyasını) seçin, bölüm tablosu tipini belirleyin ve "Analyse" ile kayıp bölümleri arayın. Bulunan bölümü doğrulayıp dosyaları listeleyebilir, bölümü geri yazmadan önce dosyaları başka diske kopyalayabilirsiniz.

5. Gerekirse PhotoRec'e geçin

TestDisk bölümü getiremiyorsa PhotoRec'i çalıştırın, kaynağı seçin, dosya tiplerini gerekirse daraltın ve çıktı klasörünü başka diskte gösterin. Tarama bitince numaralanmış dosyaları gözden geçirip işinize yarayanları ayıklayın.

En Büyük Riskler

Bu bölümü atlamayın. Aşağıdaki hatalar, kurtarılabilir veriyi kurtarılamaz hale getirir.

Kurtarma yazılımını veya çıktısını aynı diske yazmak veriyi kalıcı olarak yok eder. Bu, açık ara en sık yapılan ölümcül hatadır. Kurtarmaya çalıştığınız silinmiş dosyaların tam da üzerine yeni veri yazmış olursunuz. Konunun ayrıntısı için veri kurtarma yazılımını aynı diske yazmanın tehlikesi yazımızı okuyun.

Fiziksel arızalı diskte bu araçlar işe yaramaz ve diski daha çok yıpratır. Disk tıkırtı sesi çıkarıyorsa, hiç tanınmıyorsa, yavaşlayıp donuyorsa veya çok sayıda bad sector varsa, bu mekanik veya elektronik bir arızadır. Yazılım bu durumu çözemez. Üstelik arızalı diski tekrar tekrar okumaya zorlamak (TestDisk/PhotoRec uzun taramalar yapar) okuma kafasını veya plakayı daha çok yıpratır ve durumu kötüleştirir. Tıkırtı duyduğunuz anda diski kapatın ve dokunmayın.

SSD'lerde TRIM nedeniyle silinen veri çoğu zaman kalıcı olarak gitmiştir. Modern SSD'ler TRIM komutuyla silinen blokları arka planda fiziksel olarak temizler. Bu yüzden bir SSD'de sildiğiniz dosya, geri dönüşüm kutusunu boşalttıktan kısa süre sonra gerçekten yok olur. Bu donanımsal bir gerçektir; hiçbir yazılım onu geri getiremez. TestDisk ve PhotoRec bu durumda da çaresizdir.

Bu Araçlar Ne Zaman Yeterli, Ne Zaman Laboratuvar Şart?

Dürüst olalım: TestDisk ve PhotoRec güçlü araçlardır, ama her sorunu çözmezler. Sınırlarını bilmek, hem verinizi hem zamanınızı korur.

Bu araçlar genellikle yeterlidir şu durumlarda: disk fiziksel olarak sağlam; yanlışlıkla bölüm silinmiş veya formatlanmış; dosyalar silinmiş ama disk üzerine fazla yazma yapılmamış; mekanik ses veya tanınmama sorunu yok. Bu senaryolarda biraz sabır ve dikkatle kendiniz kurtarabilirsiniz.

Profesyonel laboratuvar şarttır şu durumlarda: disk tıkırtı/cızırtı sesi çıkarıyor; hiç tanınmıyor veya BIOS'ta görünmüyor; suya/yangına/darbeye maruz kaldı; SSD denetleyicisi (controller) arızalı; RAID dizisi çöktü; veri sizin için kritik ve tek deneme hakkınız var. Bu durumlarda temiz oda (clean room), donör parça ve özel ekipman gerekir; yazılımla uğraşmak durumu kötüleştirir.

Unutmayın: kurtarmanın en kritik kuralı, ilk denemeyi doğru yapmaktır. Yanlış bir yazılım denemesi, sonradan laboratuvarın bile kurtarabileceği veriyi yok edebilir. Eğer veri sizin için gerçekten değerliyse ve en ufak şüpheniz varsa, riske atmadan önce bir uzmana danışın.

Diğer ücretsiz ve ücretli seçenekleri merak ediyorsanız en iyi veri kurtarma programları karşılaştırması yazımıza, sadece silinmiş dosyalar için ise silinen dosyaları geri getirme rehberimize göz atabilirsiniz.

DSET Hakkında

DSET, 2003'ten beri Ankara Hacettepe Teknokent Beytepe Çankaya'da veri kurtarma ve adli bilişim alanında hizmet veriyor. Sabit disk, SSD, RAID ve hafıza kartı kurtarmada başarı oranımız %99.4. İlk teşhis ücretsizdir ve veri çıkmazsa ücret alınmaz. TestDisk veya PhotoRec ile çözemediğiniz, özellikle fiziksel arıza şüphesi olan durumlarda bize +90 536 662 38 09 numarasından ulaşabilirsiniz. Diski kurcalamadan önce arayın; çoğu zaman en doğru ilk adım budur.

Sık Sorulan Sorular (SSS)

TestDisk ve PhotoRec gerçekten ücretsiz mi? Evet. İkisi de GPL lisanslı, tamamen ücretsiz ve açık kaynak yazılımlardır. Gizli ücret, kurtardığı veri başına ödeme veya lisans sınırı yoktur. CGSecurity'nin resmi sitesinden indirebilirsiniz.

TestDisk dosya adlarını koruyabiliyorken neden PhotoRec'e ihtiyaç var? TestDisk yalnızca dosya sistemi yapısı yeterince sağlamsa adlarla kurtarır. Disk formatlanmış, dosya sistemi tamamen bozulmuş veya derin silme yapılmışsa TestDisk başarısız olur. Bu durumda PhotoRec, adları kurtaramasa da dosya imzasından ham veriyi çıkarabilir.

Silinen dosyayı SSD'mden bu araçlarla kurtarabilir miyim? Çoğu zaman hayır. Modern SSD'ler TRIM komutuyla silinen blokları kısa süre içinde fiziksel olarak temizler, bu yüzden veri kalıcı olarak gider. Hiçbir yazılım bunu geri getiremez. HDD'lerde ise şans daha yüksektir.

Disk tıkırtı sesi çıkarıyor, yine de TestDisk deneyebilir miyim? Hayır. Tıkırtı mekanik arıza işaretidir ve yazılım bunu çözemez. Üstelik diski tekrar okumaya zorlamak arızayı kötüleştirir, kurtarılabilir veriyi de yok edebilir. Diski hemen kapatın ve profesyonel bir laboratuvara başvurun.

Kurtarmaya başlamadan önce neden disk imajı almalıyım? Çünkü asıl disk üzerinde çalışmak risklidir; bir hata yaparsanız veya disk işlem sırasında bozulursa veriyi kaybedersiniz. Birebir imaj aldıktan sonra tüm denemeleri imaj üzerinde yaparsınız, asıl disk güvende kalır ve istediğiniz kadar yeniden deneyebilirsiniz.

Kaynaklar